نازایی یا ناباروری به معنی پایان امکان بارداری نیست. این اصطلاح زمانی به‌کار می‌رود که بارداری پس از مدتی رابطه منظم و بدون پیشگیری رخ نداده باشد. علت می‌تواند به تخمک‌گذاری، لوله‌های رحمی، رحم، اسپرم، سن یا چند عامل هم‌زمان مربوط باشد و گاهی هم با بررسی‌های اولیه علت مشخصی پیدا نمی‌شود.
سازمان جهانی بهداشت ناباروری را یک بیماری دستگاه تولیدمثل زن یا مرد تعریف می‌کند که پس از ۱۲ ماه یا بیشتر رابطه جنسی منظم بدون پیشگیری بارداری رخ نداده باشد. برآوردهای جهانی نیز نشان می‌دهد حدود یک نفر از هر شش نفر در سن باروری در طول زندگی ناباروری را تجربه می‌کند.
فرق نازایی و ناباروری چیست؟
در زبان روزمره فارسی، «نازایی» و «ناباروری» معمولاً برای یک مفهوم استفاده می‌شوند. از نظر پزشکی بهتر است آن‌ها را دو بیماری جدا تصور نکنیم.
- ناباروری اولیه: فرد یا زوج تاکنون بارداری نداشته‌اند.
- ناباروری ثانویه: قبلاً حداقل یک بارداری رخ داده، اما اکنون بارداری مجدد حاصل نمی‌شود.
وجود ناباروری به معنی «عقیمی دائمی» نیست. بسته به علت، بارداری طبیعی یا بارداری با کمک درمان برای بسیاری از افراد امکان‌پذیر است.
چه زمانی برای نازایی باید به پزشک مراجعه کرد؟
زمان ارزیابی به سن و شرایط فرد بستگی دارد. راهنماهای ACOG و ASRM به‌طور کلی پیشنهاد می‌کنند:
- ۳۵ سال یا کمتر: اگر پس از حدود ۱۲ ماه تلاش منظم بدون پیشگیری بارداری رخ نداده است، ارزیابی باروری انجام شود.
- ۳۶ تا ۴۰ سال: ارزیابی معمولاً پس از حدود ۶ ماه تلاش ناموفق توصیه می‌شود.
- بیش از ۴۰ سال: بهتر است ارزیابی بدون تأخیر طولانی شروع شود.
در بعضی شرایط لازم نیست این مدت را صبر کنید. اگر پریودها بسیار نامنظم یا قطع شده‌اند، سابقه اندومتریوز، عفونت یا جراحی لگنی، درمان سرطان، مشکل شناخته‌شده تخمدان یا نگرانی درباره عامل مردانه وجود دارد، ارزیابی زودتر منطقی است.
علت‌های نازایی در زنان چیست؟
نازایی یک علت واحد ندارد. مهم‌ترین گروه‌های علت شامل موارد زیر هستند:
۱. اختلال تخمک‌گذاری
اگر تخمک‌گذاری منظم انجام نشود، احتمال بارداری کاهش پیدا می‌کند. پریودهای بسیار نامنظم یا قطع قاعدگی می‌توانند سرنخ باشند. اگر چرخه‌های شما مرتباً تغییر زیادی دارند، راهنمای پریود نامنظم می‌تواند نقطه شروع خوبی باشد.
۲. سندروم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)
PCOS یا تنبلی تخمدان یکی از علل شایع اختلال تخمک‌گذاری است، اما به معنی ناباروری قطعی نیست. بسیاری از افراد مبتلا به PCOS به‌طور طبیعی یا با درمان مناسب باردار می‌شوند.
۳. سن و کاهش ذخیره تخمدان
با افزایش سن، تعداد و کیفیت تخمک‌ها به‌طور طبیعی کاهش پیدا می‌کند. آزمایش‌هایی مانند AMH یا شمارش فولیکول‌های آنترال می‌توانند درباره پاسخ تخمدان به درمان اطلاعات بدهند، اما به‌تنهایی نمی‌توانند مشخص کنند که فرد حتماً باردار می‌شود یا نمی‌شود. سن و شرایط بالینی همچنان بخش مهم‌تری از ارزیابی باروری هستند.
۴. مشکلات لوله‌های رحمی
آسیب یا انسداد لوله‌های رحمی می‌تواند مانع رسیدن تخمک و اسپرم به یکدیگر شود. عفونت‌های لگنی، بعضی عفونت‌های مقاربتی درمان‌نشده و جراحی‌های قبلی شکم یا لگن می‌توانند در برخی افراد نقش داشته باشند.
۵. اندومتریوز
اندومتریوز می‌تواند با التهاب، چسبندگی یا تغییرات لگنی بر باروری اثر بگذارد. وجود اندومتریوز به معنی ناباروری حتمی نیست و شدت علائم هم همیشه میزان اثر آن بر باروری را نشان نمی‌دهد.
۶. فیبروم و بعضی مشکلات ساختمانی رحم
فیبروم رحم در بسیاری از افراد اثری بر باروری ندارد، اما بعضی فیبروم‌ها بسته به محل و اندازه می‌توانند بر حفره رحم یا روند بارداری اثر بگذارند.
۷. اختلالات هورمونی
مشکلات تیروئید، پرولاکتین و بعضی اختلالات هورمونی دیگر می‌توانند تخمک‌گذاری یا چرخه قاعدگی را مختل کنند. نوع آزمایش موردنیاز براساس علائم و سابقه فرد انتخاب می‌شود.
۸. ناباروری با علت نامشخص
گاهی ارزیابی استاندارد نتیجه غیرطبیعی مشخصی نشان نمی‌دهد. به این وضعیت «ناباروری با علت نامشخص» گفته می‌شود. این اصطلاح به معنی نبودن راه درمان یا شانس بارداری نیست.
آیا نازایی فقط مربوط به زنان است؟
خیر. علت ناباروری می‌تواند زنانه، مردانه، ترکیبی یا نامشخص باشد. اگر شریک مرد وجود دارد، ارزیابی او بهتر است هم‌زمان انجام شود. بررسی مایع منی معمولاً یکی از ارزیابی‌های اولیه است و تمرکز ارزیابی فقط بر زن می‌تواند روند تشخیص را ناقص کند.
برای تشخیص نازایی چه بررسی‌هایی انجام می‌شود؟
بررسی ناباروری معمولاً مرحله‌ای انجام می‌شود و برای همه افراد یک فهرست ثابت از آزمایش‌ها وجود ندارد. پزشک براساس سن، مدت تلاش، الگوی قاعدگی، بارداری‌های قبلی، جراحی‌ها و بیماری‌های زمینه‌ای تصمیم می‌گیرد چه بررسی‌هایی لازم است.
ارزیابی اولیه معمولاً روی سه موضوع تمرکز دارد:
- آیا تخمک‌گذاری به‌طور منظم انجام می‌شود؟
- آیا رحم و لوله‌های رحمی از نظر ساختاری و باز بودن مسیر مناسب هستند؟
- آیا عامل مردانه مطرح است؟
بسته به شرایط ممکن است سونوگرافی، آزمایش‌های خونی هدفمند و بررسی باز بودن لوله‌ها با HSG یا روش‌های دیگر درخواست شود. ASRM تأکید می‌کند آزمایش‌های بیشتر همیشه به معنی ارزیابی بهتر نیستند و بعضی بررسی‌ها، از جمله لاپاراسکوپی یا تست‌های ایمنی‌شناسی، برای همه افراد به‌صورت روتین توصیه نمی‌شوند.
AMH پایین یعنی نازایی؟
خیر. AMH یکی از شاخص‌های ذخیره تخمدان است و بیشتر برای پیش‌بینی پاسخ تخمدان به تحریک در درمان‌های باروری کاربرد دارد. نتیجه پایین AMH به‌تنهایی به معنی ناتوانی در بارداری طبیعی نیست و نباید بدون در نظر گرفتن سن، سابقه پزشکی و سایر یافته‌ها تفسیر شود.
درمان نازایی چگونه انتخاب می‌شود؟
درمان به علت ناباروری، سن، مدت تلاش برای بارداری و ترجیح فرد یا زوج بستگی دارد. ممکن است درمان بیماری زمینه‌ای، کمک به تخمک‌گذاری یا روش‌های کمک‌باروری مطرح شوند. IVF تنها گزینه برای همه افراد نیست و مسیر درمان باید براساس علت و شرایط فردی انتخاب شود.
سبک زندگی چه نقشی در باروری دارد؟
سبک زندگی نمی‌تواند همه علت‌های ناباروری را برطرف کند، اما ترک دخانیات، پرهیز از مصرف زیاد الکل، فعالیت بدنی متعادل و رسیدگی به وزن بسیار پایین یا بسیار بالا می‌تواند بخشی از مراقبت سلامت باروری باشد. از رژیم‌ها، مکمل‌ها یا روش‌هایی که وعده «بارداری سریع و تضمینی» می‌دهند انتظار درمان ناباروری نداشته باشید.
سوالات رایج درباره نازایی
آیا نازایی درمان می‌شود؟
در بسیاری از موارد می‌توان علت را درمان یا مدیریت کرد و امکان بارداری وجود دارد. نتیجه به علت، سن و شرایط فردی بستگی دارد.
آیا PCOS یعنی حتماً نازا هستم؟
خیر. PCOS می‌تواند تخمک‌گذاری را مختل کند، اما بسیاری از افراد مبتلا به آن باردار می‌شوند.
آیا فیبروم همیشه باعث نازایی می‌شود؟
خیر. بسیاری از فیبروم‌ها اثری بر باروری ندارند. محل، اندازه و اثر فیبروم بر حفره رحم در تصمیم‌گیری مهم است.
آیا IVF تنها راه درمان نازایی است؟
خیر. درمان از علت شروع می‌شود و ممکن است روش‌های ساده‌تر یا درمان بیماری زمینه‌ای کافی باشد. IVF یکی از گزینه‌هاست، نه پاسخ ثابت برای همه.
چه زمانی مراجعه را عقب نیندازیم؟
اگر بیش از ۴۰ سال دارید، پریودها قطع یا بسیار نامنظم‌اند، سابقه بیماری یا جراحی مؤثر بر باروری دارید یا عامل مردانه شناخته‌شده مطرح است، بهتر است ارزیابی را زودتر شروع کنید.